Калі Юрыя Гуменюка можна назваць дэкадэнцкім фронтмэнам Таварыства Вольных Літаратараў, то Ігара Сідарука — тэвээлаўскім глашатаем абсурду. У сваіх вершах, п’есах і прыдуманых ім «абсурдэльках» пісьменнік нібыта зашыфроўвае пасланні нашчадкам, якія, магчыма, здолеюць лепш за нас зразумець логіку эпохі, што страціла ўсялякую логіку.
Як і ў выпадку з Гуменюком, літаратурнае станаўленне Сідарука адбывалася найперш у асяроддзі выдавецкіх ініцыятыў ТВЛ. Спачатку ягоныя творы з’яўляліся ў альманаху «Ксэракс Беларускі», затым — у часопісе «Калосьсе», а значная частка кніг выдала выдавецкая ініцыятыва «Полацкае ляда». Таму Сідарука можна аднесці да тых беларускіх аўтараў, якія ад самага пачатку развіваліся пераважна ў прасторы айчыннага андэграўнда — па-за афіцыйнымі літаратурнымі іерархіямі, але ў жывым кантакце з найбольш радыкальнымі мастацкімі пошукамі свайго часу.
Іначай складваўся лёс ягонай драматургіі. У 1990-я гады драматургу было значна цяжэй заставацца выключна ў андэграўндзе: п’еса патрабуе сцэны, рэжысёра, акцёраў і гледача. Нейкі час Сідарук працаваў загадчыкам літаратурнай часткі Берасцейскага тэатра лялек, а ягоныя творы ставіліся ў дзяржаўных тэатрах. Найбольш вядомай стала п’еса «Галава», пастаўленая на сцэне «Вольнай сцэны».
Паэтычная і драматургічная іпастасі Сідарука заўсёды істотна ўплывалі адна на адну. Ягоныя п’есы насычаліся абсурдам, гратэскам і моўнай гульнёй, а вершы і проза набывалі драматургічную напружанасць. Нават кароткі тэкст у Сідарука часта нагадвае сцэну, на якой сутыкаюцца некалькі галасоў, масак і несумяшчальных спосабаў успрымання рэчаіснасці. Лірычны герой у яго не столькі выказваецца, колькі разыгрывае ўласную трагедыю — часам як фарс, часам як чорную містэрыю.
Паэтычная эвалюцыя Сідарука рухаецца па рэзкай сінусоідзе. Ад буфанады, чорнага бурлеску, эпатажу і нават дэманстратыўнай брутальнасці кніг «Чарнабел» і «Саната Арганата» ён пераходзіць да амаль чыстай любоўнай лірыкі ў зборніку «Моўкнасьць». У «Непазьбежным лістападзе» паэт звяртаецца да класічнага сілаба-танічнага верша, каб пазней зноў вярнуцца да рэзкай, грубай, авангарднай паэтыкі.
Аднак гэтая зменлівасць не азначае адсутнасці ўнутранай цэласнасці. Ва ўсіх сваіх эстэтычных увасабленнях Сідарук застаецца пісьменнікам, які выпрабоўвае мову на трываласць. Ён правярае, ці здольнае слова перадаць стан чалавека, што апынуўся ў свеце з разбуранымі маральнымі і сэнсавымі каардынатамі. Класічная форма і авангардны выкрык, пяшчотная інтымная інтанацыя і чорны гратэск у ягонай творчасці становяцца рознымі спосабамі гаварыць пра адну і тую ж экзістэнцыйную няўтульнасць.
Уся гэтая эвалюцыя выразна прасочваецца ў кнізе «У пашчы чорнага месяца», якая выходзіць у серыі «Брукаванка». Зборнік паказвае Сідарука не ў адным выбраным амплуа, а ў руху — паміж лірыкай і тэатрам, споведдзю і буфанадай, класічным вершам і моўным выбухам. Гэта не проста падборка тэкстаў, а своеасаблівая карта ягонага паэтычнага шляху.
Назва кнігі вельмі дакладна перадае светаадчуванне аўтара. Чорны месяц тут можна ўспрымаць як нябеснае цела з адваротнага боку рэчаіснасці — знак зацьмення, пустаты і згасання звыклага святла. Апынуцца ў ягонай пашчы — значыць жыць у эпоху, якая паглынае чалавека разам з ягонай мовай, памяццю і маральнымі арыенцірамі. Але верш у Сідарука робіцца не толькі сведчаннем гэтага паглынання, але і формай супраціву яму.
Паэзія Сідарука рэвалюцыйная не ў палітычным, а найперш у мастацкім сэнсе — паводле формы, энергетыкі, задзірлівасці і эпатажнасці. Калі паспрабаваць параўнаць яе з паэтычнай агрэсіяй Уладзіміра Маякоўскага, то апошні часам можа падацца гімназістам, які спрабуе гіпербалізаваць ва ўяўленні яшчэ не спазнаны ім дарослы свет. Сідарук жа даўно прайшоў усе фазы сучаснай даросласці і зазірнуў туды, дзе літаратурных слоў ужо амаль не хапае.
Адсюль — ягонае імкненне ламаць сінтаксіс, сутыкаць высокае з нізкім, ужываць грубую лексіку, выварочваць традыцыйны паэтычны вобраз. Гэта не проста жаданне шакаваць чытача. Эпатаж становіцца сродкам адлюстравання таго віру чалавечага падзення, у якім паэт не аддзяляе сябе ад астатніх і не займае маральна бяспечнай пазіцыі назіральніка:
Мне б толькі ў цяпле паспаць.
Сабачых кашмараў пазбыцца.
Ды з пысы ніяк не садраць
Поўсці, што рэп’ем кусціцца.
Лірычны герой тут адначасова чалавек і загнаная істота. Ён марыць толькі пра цяпло і сон, але ўжо не можа пазбавіцца ад звярынай абалонкі. Поўсць не сагравае — яна ператвараецца ў балючы рэп’ях. Гэтая метамарфоза і ёсць адным з ключоў да паэтыкі Сідарука: знешне гратэскавы, нават брутальны вобраз раптам адкрывае амаль безабаронны чалавечы боль.
«У пашчы чорнага месяца» паказвае Ігара Сідарука як аднаго з найбольш самастойных і непрадказальных аўтараў беларускага літаратурнага андэграўнда. Яго немагчыма надоўга замкнуць у межах адной эстэтыкі. Ён можа быць лірыкам, драматургам, аўтарам чорнага бурлеску і стваральнікам абсурдэлек, аднак за ўсімі гэтымі маскамі застаецца пазнавальны голас — рэзкі, іранічны і балюча чулы.
Выданне гэтай кнігі ў «Брукаванцы» вяртае ў актуальную літаратурную прастору не толькі асобнага паэта, але і важную частку гісторыі незалежнай беларускай культуры. Бо без такіх аўтараў, як Ігар Сідарук, немагчыма ўбачыць поўную панараму беларускай літаратуры апошніх дзесяцігоддзяў — літаратуры, якая існавала не толькі ў афіцыйных выдавецтвах і навучальных праграмах, але і ў альманахах, малатыражных часопісах, тэатральных эксперыментах ды кнігах андэграўндных выдавецтваў.
Магчыма, пасланні, зашыфраваныя Сідаруком у ягоных абсурдэльках, сапраўды прызначаныя нашчадкам. Але кніга «У пашчы чорнага месяца» сведчыць: гэтыя пасланні варта пачынаць расшыфроўваць ужо сёння.
АА
