Алесь Касцень выклікаў у мяне нейкае асаблівае пачуццё глыбокай павагі — як чалавек больш вопытны і сталы, хоць насамрэч ён быў маладзейшы за мяне на пяць гадоў. У ім было нешта ад спадчыннай мудрасці. Ён выглядаў чалавекам разважлівым, які шмат чаго бачыў і перадумаў. Але пры гэтым заставаўся простым, таварыскім, адкрытым, заўсёды з сяброўскай усмешкай.
Слухаць ягоныя правінцыйныя гісторыі, якія пазней з’яўляліся на старонках «Звязды», было адно задавальненне. Ён умеў заўважаць тое, што для іншых заставалася звычайнай паўсядзённасцю, і ператвараць гэта ў літаратурны сюжэт. І ён умеў самастойна ствараць кнігі ў родным райцэнтры – свае і літаратараў Пастаўшчыны.
Менавіта таму мы запрасілі Алеся Касценя на ўстаноўчы сход Таварыства вольных літаратараў, які адбыўся 8 траўня 1993 года ў Наваполацку. Нас цікавіў ягоны досвед незалежнага літаратурнага жыцця. Касцень узначальваў літаратурнае аб’яднанне «Світанак» пры пастаўскай раённай газеце і выдаваў кнігі і альманах «Рунь».
Хоць і мы ў Полацку былі не лыкам шытыя — незалежны друк мы пачалі развіваць нават крыху раней, — але і пастаўскі вопыт для нас быў вельмі цікавы. Бо гэта было літаратурнае жыццё не ў сталіцы і не ў вялікім культурным цэнтры, а ў звычайным беларускім мястэчку. І ў гэтым якраз была яго каштоўнасць.
Менавіта Алесь Касцень прапанаваў заснаваць друкаваны орган ТВЛ — часопіс «Калосьсе». І сам узяўся за справу: першы нумар часопіса быў выдадзены ў Паставах.
Для мяне гэтая акалічнасць сёння выглядае асабліва важнай. Касцень быў не толькі паэтам, які пісаў свае вершы. Ён быў чалавекам, які ствараў літаратурнае асяроддзе. Выдаваў, арганізоўваў, збіраў вакол сябе людзей, падтрымліваў літаратурны рух. Менавіта такая практычная праца шмат у чым і трымала разам ТВЛ у першыя гады яго існавання.
Спачатку нам, полацкім літаратарам, здалося, што Касцень знаходзіцца ў нейкім больш традыцыйным, нават кансерватыўным літаратурным дыскурсе. Здавалася, што так пішуць у кожным беларускім раённым цэнтры. Але пазней, калі мы бліжэй пазнаёміліся з яго творчасцю, гэтае ўражанне істотна змянілася.
За знешняй простасцю яго паэзіі хаваўся даволі востры і незалежны погляд.
Усяго пры жыцці ў дзяржаўным выдавецтве ў Касценя выйшла толькі адна кніга — «Зруб» (1983), у серыі «Першая кніга паэта» выдавецтва «Мастацкая літаратура». Усе астатнія кнігі з’яўляліся ў Паставах, самвыдатам.
І гэта вельмі характэрная акалічнасць для яго творчай біяграфіі.
Касцень не чакаў, пакуль літаратурная сістэма дазволіць яму сказаць тое, што ён хацеў сказаць. Ён выдаваў свае кнігі сам. А гэта давала яму тое, чаго часта пазбаўлены афіцыйны літаратар, — свабоду ад самацэнзуры.
Асабліва паказальным у гэтым сэнсе быў зборнік «Правінцыялы» (1992). У ім Касцень досыць смела і жорстка прайшоўся па мясцовых норавах, чалавечых слабасцях, грамадскім жыцці і пастаўскіх чыноўніках. Для невялікага горада такая літаратура не магла застацца без наступстваў. І Касцень сапраўды атрымаў з-за гэтай кнігі нямала мясцовых непрыемнасцяў.
Але менавіта тут, мне здаецца, і трэба шукаць сапраўднага Касценя.
Ён быў паэтам правінцыі, але не правінцыйным паэтам.
Яго правінцыя — гэта не замкнёны свет, які існуе сам па сабе. Гэта Беларусь з яе гісторыяй, памяццю, людзьмі, мовай, звычаямі, мясцовымі амбіцыямі і дробнымі чалавечымі драмамі. Ён умеў глядзець на гэты свет адначасова знутры і крыху збоку — з іроніяй, але без пагарды.
Менавіта таму мне асабліва блізкі яго верш «Пачатак слова», прысвечаны памяці Уладзіміра Дубоўкі.
У ім ёсць тое, што ўвогуле характэрна для Касценя: звычайная правінцыйная рэчаіснасць раптам раскрываецца як частка вялікай беларускай гісторыі.
Маладая настаўніца вядзе дзяцей у суседнюю вёску, каб паказаць ім сляды паэта. Вакол — зусім непаэтычны побыт: Агароднікі, матацыклы, жвірок, плуг. Але…
Ды садзіцца за вёскай бусьліха
Ў чароты
І далёкае сонца прыносіць на луг.
І гэта ўжо паэзія.
У іншым вершы перад вачыма ўзнікае старая дарога з Полацка на Вільню, па якой калісьці мянялі стомленага каня, старажытныя клёны, вятры, млыны. І тое, што спачатку здавалася звычайнай правінцыйнай мясцовасцю, раптам становіцца прасторай гісторыі.
Асабліва моцна гучаць апошнія радкі:
Але вы прыгледзьцеся:
У шлемах
Клёны старажытныя
Стаяць!
Гэта вельмі касценеўскі погляд: трэба толькі прыгледзецца. За звычайным убачыць незвычайнае, за сённяшнім — мінулае, за правінцыйным пейзажам — гісторыю.
Падобнае адчуванне ёсць і ў вершы «Першы снег». Тут ужо няма апісальнай шырыні «Пачатку слова». Усё становіцца больш сціслым, амаль кінематаграфічным. Першы снег з’яўляецца як дэсант, лістапад «белізною ўзарваны», цішыня вісіць на правадах. А напрыканцы зімовы пейзаж ператвараецца ў нечаканы вобраз:
Дзень,
Як даўні той бой,
Дагарае.
Снег,
Як водбліск,
На стрэхах сівых.
Гэта ўжо не проста пейзажная лірыка. Пейзаж у Касценя заўсёды мае памяць.
І, магчыма, менавіта ў гэтым заключаецца галоўная каштоўнасць ягонай паэзіі.
Касцень не імкнуўся быць мадэрністам дзеля самога мадэрнізму, не будаваў складаных літаратурных канструкцый і не імкнуўся ўразіць чытача фармальнымі эксперыментамі. Яго паэзія на першы погляд простая. Але гэтая простасць — вынік не беднасці, а пражытага жыцця і ўважлівага позірку на свет.
Сёння, калі ў серыі «Брукаванка» выходзіць кніга «Святло даверлівай пары», вяртанне Касценя да чытача мае не толькі літаратурнае, але і гістарычнае значэнне.
Бо Алесь Касцень — гэта не толькі аўтар некалькіх кніг. Гэта частка той беларускай літаратурнай гісторыі, якая стваралася па-за афіцыйнымі цэнтрамі, у Паставах, Полацку, Лепелі, Глыбокім і іншых гарадах. Гэта гісторыя людзей, якія не чакалі спрыяльных умоваў для літаратуры, а проста рабілі сваю справу.
Для мяне Касцень застаўся менавіта такім — спакойным, разважлівым чалавекам з добрай усмешкай, які мог распавесці смешную правінцыйную гісторыю, а праз хвіліну загаварыць пра літаратуру, гісторыю ці чалавечы характар.
І цяпер, калі яго кніга зноў трапляе ў рукі чытача, мне здаецца асабліва важным тое, што гэтае святло не згасла.
Яно засталося ў яго вершах і кнігах, у памяці сяброў і знаёмых, у той літаратурнай справе, якой ён жыў і якую рабіў сумленна, настойліва і незалежна.
АА
