На крок бліжэй да Палесся
Для сучаснага чалавека важная візуалізацыя. Колькі ні гань “кліпавае мысленне” сучаснай моладзі, а яно ўжо “з намі ў адным пакоі” – у нашых галовах, а значыць, няхай кліпавасць будзе прынамсі якасная. Спалучэнне кадра і слова (прыгожага кадра і важкага, сур’ёзнага слова) прапануе арт-бук “Доўгая дарога дамоў” маладой мастачкі Машы Мароз. Кніга мае некалькі аўтараў розных пакаленняў – Ганна Карпенка, Ігар Бабкоў, Валеры Мароз (Машын бацька), – але першасным быў менавіта праект Машы. Ён падмурак і сцены кнігі, словы – яе інтэр’ер. Маладое стварае карцінку – “дарослыя” асэнсоўваюць і прамаўляюць.
Палессе настолькі асаблівая прастора, што адкрываць яго наноў як нябачанае можна не толькі кожнаму новаму пакаленню, але і шматкроць цягам аднаго пакалення, з розных ракурсаў, тэхнік і відаў мастацтва. Што ўбачыла Маша Мароз? Колеры. Аб’ёмы. Канцэпты. Гэта вынік дзесяці гадоў падарожжаў па кадр, па сэнс, па ідэю.
Куды ж вяртаецца Маша Мароз? Дамоў… дзе яна ніколі не была (палеская вёска – радзіма яе дзядулі). Псіха-генны – нематэрыяльны, народжаны ўнутранымі працэсамі самаўсведамлення дом душы, памяць пра які абуджаецца, як спалучэнне генаў, – на эстэтычны трыгер.
Вяртанне дадому – у месца, дзе ты ніколі не быў, але якое ва ўсіх тваіх снах аб’яўляе сябе Радзімай.
Я… адчуваю сябе “мостам” над скрадзенаю сучаснасцю, які абапіраецца на мінулае і будучыню адначасова.
Фотаздымкі ўраўнаважваюць некалькі тэкстаў: Ігара Бабкова і Ганны Карпенкі, гутаркі з Машай Мароз, завяршае кнігу гістарычна-этнаграфічны допіс Дзмітрыя Мароза. “Інфармацыйная нагода” – арт-бук Машы Мароз – даў магчымасць выказацца пра больш агульныя, маштабныя рэчы, адкрываючы ў фотаальбома іншае вымярэнне.
Ігар Бабкоў асэнсоўвае складаныя праз стагоддзі зноў і зноў прагавораныя канцэпты “вяртання”, “дому”, “шляху”. Філосаф лёгка жанглюе імёнамі Гамера, Джойса, Эліята, Багушэвіча, лучыць антрапалогію, літаратуру, метафізіку і псіхагеаграфію Беларусі.
Ганна Карпенка піша пра сакральны топас Палесся, яго асаблівы нелінейны час, хрысціянскую метафізіку і сінкрэтычнасць вераванняў, яе канцэпты больш лакальныя і прадметныя: “балота”, “пчолы”, “шаптухі”.
Будзьце гатовыя да мазгалоўных тэрмінаў і фармулёвак, “складаназлучанай” беларускай мовы, “птушынага шчабятання” інтэлектуалаў:
Згаданая табою “іншасць” палескага вымярэння сугучная таму, што сёння часта называюць “liminal spaces” – месцы лімінальнасці, транзіту, дзе суб’ект адначасова знаходзіцца ў некалькіх часавых і прасторавых зонах. Такая форма лімінальнасці невыпадкова звязана з сакральнасцю і нават магічнасцю Палесся…
Што ж, сёй-той перастаў даказваць, што на беларускай мове магчыма выказаць любую складаную думку, і проста выказваецца.
Самы “лінейны” і “просты” тэкст належыць Валерыю Марозу. Ён адказвае на пытанні, адкуль паходзіць назва Палессе, хто насяляе гэтую лакацыю, якія яе гістарычныя, культурныя, рэлігійныя, касмаганічныя вехі. Гэта традыцыйны этнаграфічны аповед пра адзін з беларускіх рэгіёнаў і ў іншым, не філосафацэнтрычным выданні ягонае месца было б на пачатку кнігі. Але канцэпцыя гэтага выдання такая, што гістарычны аповед выконвае ролю даведачнага каментара.
Кніга выйшла ў выдавецтве “Тэхналогія” ў вельмі якаснай паліграфіі. Усе тэксты перакладзеныя на англійскую мову, прадмова – таксама і на французскую. І гэта вельмі важна. Мне падаецца, каштоўнасць кнігі для замежнага чытача нават большая, чым для ўнутранага. Усё ж няспыннае самаўсведамленне, усё больш ускладнена прамаўляная тутэйшасць у зачыненай лакацыі “роднай хаты” ўрэшце робіцца душным. А вось свету, хочацца думаць, будзе цікавая новая канцэпцыя беларускай псіхагеаграфіі.
Як ацэньваць здымкі Машы Мароз? Яны розныя: сюжэтныя, прадметныя, канцэптуальныя, на іх мала пейзажу, панарамы ўвогуле. Ці выказваюць яны ўсё Палессе? Вядома, не. Гэта толькі мімалётны, выпадковы, суб’ектыўны позірк, які ганарыцца тым, што ён суб’ектыўны і не маштабуецца да аглядавасці, аб’ектыўнасці, універсальнасці. Гэта толькі сегмент. Але ж няма і не можа быць такога альбома, такой кніжыскі, куды ўлезла б ажно ўсё Палессе. Перад намі адно выхапленае, скрадзенае ў часу імгненне рэчаіснасці. Чужы мірг вачыма. Ён ужо прамінуў і яго няма. Ёсць кніга. Не поўная. Не для ўсіх, не ва ўсім дасканалая. Адзін крок па дарозе да недасягальнага канцэпту Радзіма. Значыць, мы цяпер на адзін крок бліжэй.
