Не сомневаюсь: новая биография Слюнькова появится не скоро. Если вообще появится. Значит, по этой книге будут судить и о её герое, и о его времени. А герой – типичное дитя этого времени, вобравшее и положительные его черты, и отрицательные. Хамство, самоуверенность, идеологическая зашоренность – и цепкость в работе, высочайший профессионализм. Едва не рыночник на фоне твердокаменных коллег по политбюро – и упёртый консерватор на фоне требований, предъявляемых временем. Добился впечатляющих успехов в экономическом развитии БССР, но не считал важным национальное. Делал всё, что мог для ликвидации последствий Чернобыля – но лишь после отмашки из Москвы. Вырастил шеренги номенклатурщиков, проигравших всё в 1987-91 годах, не выдвинувших ни одного яркого лидера. Но, быстро найдя ему замену, они взяли реванш несколько лет спустя и лишь относительно недавно начали сходить.
Мартинович убеждён: современная Белоруссия (скорее так) – его, Слюнькова, порождение. Тезис, может быть, спорный, но наверняка в этом что-то есть. А если нет – пусть напишут и опровергнут. Но не напишут.
Если же говорить о самой книге, то это труд, внушающий искреннее уважение. Автор собрал пазл из тысячи мелких деталей, разбросанных там-сям. Главный герой не оставил мемуаров. В чужих воспоминаниях он никогда не был на переднем плане. Интервью – по пальцам пересчитать. На виду был недолго, а тридцать лет после отставки всё делал для воплощения однажды высказанной мечты: “Хай мяне ўсе забудуць”.
Те, кто ему всем обязан, так и сделали. Вспомнил человек, которому ни Слюньков, ни дело, которому он служил, не могло быть хоть сколь-нибудь симпатичным.
Короче: книга нужная, важная, всячески рекомендую.
Дальше будет много личного.
В 1983 мне было 15 лет. Я был политически продвинутый молодой человек, интересовался отэтим всем, читал ежегодники БСЭ, которые покупал отец. И, как мне казалось, неплохо представлял обстановку на высоких этажах власти. Поэтому когда умер Тихон Яковлевич Киселёв, легко было предположить, что заменит его либо второй секретарь ЦК КПБ Бровиков, либо пред. Совмина Аксёнов. Оба – члены ЦК, в случае назначения на ближайшем пленуме ЦК КПСС новый первый станет кандидатом в члены Политбюро, как и предшественники. Каково же было удивление, когда всплыл этот Слюньков, с ничтожной должности в Москве, абсолютно беззвестный, сто лет в БССР не работавший. Естественно, тогда никто такие назначения не объяснял. Но ведь и сейчас неведомы мотивы.
Всем известно, что с 1960-го, когда русского Беляева сменил казах Кунаев, до 1986-го, когда казаха Кунаева сменил русский Колбин, все первые секретари компартий союзных республик назначались из а) местных и б) работающих в на тот момент республике.
Известны лишь два исключения, и оба они случились у нас.
Т. Я. Киселёва вместо погибшего Машерова привезли из Москвы. Но он всего два года назад возглавлял правительство БССР, в Москве занимал вполне приличный пост заместителя председателя союзного совмина, то есть был на виду. Позднее стало известно, что здесь было ещё и запоздалое извинение Брежнева за то, что он в 1965 году не счёл нужным продавить “своего” человека. Т.е. можно сделать вид, что в этом случае традиция почти не была нарушена.
А вот сменивший Киселёва Слюньков (“избрали какого-то Слюнькова” – записал в дневнике второй секретарь Пензенского обкома Г. Мясников. Что говорить, если даже для людей его уровня он “какой-то”) выскочил как чёртик из табакерки и до сих пор нет внятного объяснения его взлёту (в книге Д. Мартиновича его тоже нет). Кто лоббировал? Кто рекомендовал? Чем обосновывал необходимость назначить одного из многих заместителей председателя госплана СССР, т.е. рядового чиновника (небольшая, кстати, ошибка Д.М. – ни первые заместители председателя госплана, ни тем более рядовые, министерского статуса официально не имели), на пост уровня члена политбюро? Кто отвёл кандидатуры Бровикова или Аксёнова и чем это обосновывал? Аксёнов, как считал тот же Мясников, в 1980-м не смог претендовать на пост первого из-за нелюбви Брежнева к бывшим комсомольцам. Значит, и Андропов разделял эту нелюбовь? В общем, тьма за прошедшие сорок два года не прояснилась.
Ещё интересно было бы узнать, насколько глубоко прорабатывалась идея Андропова о разделе СССР на экономические зоны с одновременной отменой деления на республики. Источников полторы штуки: рассказ Вольского и косвенно – мемуары Бовина. Мне это больше напоминает игру ума, если не фантазию (“они фантазёры, наши шефы”), чем реальный проект. Но мало ли…
(P. S) Не стаў перакладаць гэты тэкст з-за павагі да аўтара. В. Г.
Не сакрэт: як чытачоў захапляе зладзейства, то менавіта кубічнае, як гераізм, дык выключна эпічны. Але такое звычайна бачыцца з дыстанцыі часу. Калі ж персанаж зусім побач, то куды цяжэй вызначыць маштаб асобы, яе ўплыў на гісторыю.
Таму і ўразіла смеласць Дзяніса Марціновіча: назваў сваю кніжку-даследаванне зусім лапідарна – «Слюнькоў». І што, гэтае прозвішча стане магнітам грамадскай увагі?
Амбітна, бо ўва многіх сэнсах прамежкавай, хоць і вельмі значнай Фігурай бальшыні зацікавіцца цяжэй. А як па мне, то вельмі нават варта. Дзеля таго, напрыклад, каб выразней зразумець, чаму і як мы – яго сучаснікі – апынуліся ў нейкай прамежкавай эпосе? У задоўгай нацыянальнай прастрацыі. У сітуацыі дзяржаўнай безвыходнасці.
Палітычная біяграфія тав. Слюнькова М.М. насамрэч выдатная магчымасць пабачыць і вялікія плюсы, і недасканаласць, супярэчлівасці дзяржавы, у якой многія з нас выраслі. А некаторыя і працягваюць жыць…
Насуперак шаблоннаму ўяўленню пра дзяржаўных дзеячаў савецкай эпохі аўтар падае зусім не хадульную канструкцыю выбітнай кар’еры. Яго Слюнькоў – далёка не прымітыўная натура, абсалютна не ўлюбёнец лёсу.
Ён з пакалення маладых вяскоўцаў, якім пашчасціла вырвацца з зацугляных калгасаў у разбураныя, але перспектыўныя гарады. Рэспубліка імкліва вырастала ў індустрыяльнага гіганта, а значыцца – з’яўляліся шматлікія прывабныя нішы, якія і маглі паспяхова заняць «людзі з вуліцы».
Так здарылася адразу пасля вайны і недзе ў сярэдзіне 1960-х, калі не проста новыя заводы пачалі нараджацца, а цэлыя гарады – Наваполацк, Новалукомль, Салігорск, Светлагорск…
Для 17-гадовага хлопца з рагачоўскай вёскі трамплінам стаў Мінскі аўтамабільны, які пачалі будаваць у сталіцы адразу па вайне. Дабіраўся «зайцам», на даху таварняка, уладкаваўся грузчыкам. Тады і дапяў да высновы: сіла, брат, не столькі ў горадзе, колькі ў пасадзе. Спачатку мясцовай, далей дзяржаўнай.
Яму бракавала адукаванасці, але быў пытлівы, кемлівы розум, моцная хватка: без асаблівых ведаў пры конкурсе тры чалавекі на месца паступіў у аўтамеханічны тэхнікум, далей ужо завочна скончыў інстытут механізацыі. Так сабе адукацыя: хоць і стаў на некалькі гадоў чалавекам нумар адзін у Беларусі, а пісаў з памылкамі…
Не хапала харызмы, аднак фантаніравалі працавітасць і энергічнасць, што неўпрыкмет выхавала някідкую, але ўчэпістую, эфектыўную амбітнасць.
Сляды біяграфіі, асабліва яе пачатку, пажыццёва адбіваюцца на асобе.
Чуў папрокі: нелюдзімы… А якой падзякі ад тых людзей хацець? Вунь колькі бацька для роднай вёскі зрабіў, а згаснуў ад сухотаў – і ўсе пра яго вялікую сям’ю забыліся. Хочаце – выжывайце, не можаце – падыхайце. «Калі тры дні не еў, дык і не рабіў праблемы»…
Ці такое закідвалі: грубы, жорсткі, занадта сілавы… А што цырымоніцца? Яго, зусім маладога спеца, дырэктар трактарнага Тарасаў пры ўсіх прыніжаў: «Прэч з завода, не прадукцыю даеш, а навоз!» І нічога – выцерся, забіў на мацюкі, не зламаўся. Увесь свет цяпер ведае яго трактары!
Дык і другія, што зараз пад табой, вытрываюць, бо таксама не зломкі якія. А калі слабак – прэч, не замінай цягавітаму. Вось і пацягнуў у заводы, райкамы, міністэрствы, у ЦК і Саўмін моцных, учэпістых – падобных на сябе. Радыкальна абнавіў кадравы склад. І што, хіба тое не адбілася на эканоміцы? Ого як! Сам Міхаіл Сяргеевіч хваліў! Тады ў чым праблема?
Які там яшчэ «індывідуальны падыход да выхавання»? Пустое, хоць пры патрэбе, для трыбуны і можна зрабіць выгляд, што «я за чалавечую працу з людзьмі».
Ніхто важнасць ідэалогіі не адмаўляе, таварышы камуністы, наша партыя для таго і створана! Аднак любому начальству насамрэч найперш выкананы план патрэбны, а не рознае там сюсюканне з вуліцай. Ці не так Ільіч казаў: палітыка – гэта канцэнтраваны працяг эканомікі! А вы разумнічаеце…
Ну тэатр, ну мастацтва, ну літаратура… Ды хто супраць дапамогі ім? Толькі ж савецкіх людзей спачатку накарміць трэба! Чым – вершыкамі? Карцінкамі вашымі? Не – народу чарку са шкваркай падавай, а значыць – найперш трактары, станкі, калійная соль, нафтаперапрацоўка, каровы, быкі ды свінні. Пасля ўжо патанчым-паспяваем…
Карацей: атрымаецца з машынамі і скацінай – зладзім і з людзьмі.
Знак лёсу: нарадзіўся тав. Слюнькоў М.М. якраз 26 красавіка. І вось цікава – а пад вечар 26 красавіка 1986-га, калі з сям’ёй адзначаў свой дзень народзінаў, то што думаў пра аварыю ў Чарнобылі? «Ну так недарэчы…» ці «Божа, як выбірацца з таго пекла?» Хутчэй трэці варыянт: «Калі ўжо Масква скамандуе…» Не яго свята было сапсавана – тады насамрэч цяжка скалечылі Беларусь. А ён гэтага ці не хацеў бачыць, ці не зразумеў: расказваюць, праз тыдзень пасля катастрофы пераконваў хойнікцаў: «Якая там радыяцыя? Яе больш, калі робіш здымак зуба…»
…Далёка не кожнаму пісьменніку такі ў вачох многіх антыгерой – па зубах. Яшчэ складаней напісаць пра яго ў публіцыстычным даследаванні. «Слюнькоў» – удаўся. Сучасная мова, безліч цікавостак, эксклюзіўныя ацэнкі экспертаў і сведкаў, аўтарская непрадузятасць, нечаканыя высновы – і ўсё талкова, сістэмна, па палічках раскладзена.
Гэтае даследаванне – не проста палітычная біяграфія асобы. Зайздросная, сістэматызаваная факталогія, унікальны інфармацыйны фон, пра які вы і не здагадваліся, глыбокія гістарычныя згадкі, інтэлектуальныя развагі, багаты даведнік ператвараюць кніжку ў па новаму пададзеную хранаграму крушэння савецкай дзяржавы.
А яшчэ – знівеліравання галоўнага дырэктара: Мінскага трактарнага, ЦК партыі, Беларусі.
Зусім не рэтраграда. Але чалавека, зродненага з сістэмай. Хоць калі моцна ці тупа яна даставала самога, то супраціўляўся архаічнай норме. Якая паўстагоддзя памірала ў стылі top-down: упарта трымалася жорсткага адміністратыўнага кіравання і кантролю, іерархічных правілаў. Урэшце выявілася, што сталь у голасе, нягнуткасць у рашэннях, кадравая бязлітаснасць не могуць бясконца прыносіць вынік. І прыходзіць канец.
Без адаптыўнасці да новых умоў, разумнай калабаратыўнасці не выручаць нават прафесіяналізм з працалюбствам. Не бачыш асобных людзей у масе, не чуеш ва ўпадлівай, застрашанай цішыні галасы не падобных сабе – раней ці пазней прайграеш.
Нават як будзеш мець талент і заслугі – не ўвойдзеш ў найноўшую гісторыю, а застанешся на яе ўскрайку. Прамежкавым героем. Сацыялістычнай Працы…
