Набраў назву невялікай кніжачкі Маргарыты Латышкевіч і спыніўся, бо вельмі ня хочацца прамахнуцца ў вызначэнні таго, што перада мной.
На вокладцы ў падзагалоўку пазначана “вершы, проза” і фармальна, яно можа і так – гэта зборнічак кароткай прозы і вершаў, але чытаюцца яны, як адзін цэльны твор.
У першую чаргу такі эфект дасягаецца за кошт вытрыманай цягам кнігі інтанацыі. І быццам аб’ём невялікі, але “дом” які пабудавала і засяліла Маргарыта – шматпавярховы. Нам паказваюць сорак кватэр, сорак мінінавэл-гісторый, якія не паўтараюцца, і сорак вершаў да іх.
Я не вялікі аматар пісьма, што эксплуатуе настальгічныя ноткі, асабліва ад маладых аўтараў у якіх пра такое чытаць смешнавата. Таму напачатку крыху напружыўся і ад гэтай самай настальгічнасці і ад таго што зачын спадабаўся.
ГЕРАНІ (верш для Марыі)
У маёй прабабкі на акне
чырвоныя, бы ранне,
пялёсткаў смех дарылі мне
старэнькія герані.
Быў за акном асобны свет
і — свет на падваконні:
сто тысяч зорак і планет,
у гераней на далонях.
Сыры й такі зялёны пах
жывіў усё ў пакоі,
і спелі казкі на вачах,
і цешылі малое.
Між тым у бабчыных руках
вальс танцавалі спіцы,
і грукаў дождж ў старэнькі дах,
нібы пытаў: «Не спіцца?».
А вышыванкі на сцяне
нібыта ажывалі,
і з іхніх нітак ткалі мне
свой новы свет герані.
Ды ўсё мінула, як вада,
і знікла ў жоўтым жвіры;
праліўся дождж – і шэпт аддаў
рачной вадзе і вірам.
Але й на гарадскім акне —
каб горад сон не раніў —
усмешкай цешаць вока мне
старэнькія герані.
Але падчас чытання я зразумеў, што агульная інтанацыя хутчэй меланхалічная, чым настальгічная. Чалавейнік нагадвае карабель Тысея, у якім паступова замяняюцца ўсе дэталі, а дом працягвае сваё жыццё далей. Вокны гаснуць на пэўны час, але потым загараюцца новым жыццём.
Кватэра 15.
Калі вяртаешся дамоў позна вечарам, з вакна аўтобуса дзіўна паглядаць на квадрацікі святла на цёмных грамадах шматпавярховікаў. І думаць, што за жыццё зараз асвятляе пакоі. Мільгаюць блікі тэлевізараў, хтосьці таропка выключае святло на кухні, хтосьці з балкона свеціць агеньчыкамі цыгарэт, цягне доўгую размову паўшэптам.
І заўсёды сярод гэтых агнёў сумнавата бачыць вокны не асветленыя, пустыя. Гаспадароў няма: ці то не вярнуліся яшчэ з працы ці з адпачынку, ці то паспелі сысці — у краму, у госці, а мо і значна далей за зямныя дарогі.
І гэтых цёмных вакон сярод сузор’я агнёў заўжды – шкада.
Дом жыве. Часцей звычайнай будзённай прозай, часам лірыкай, часам яны перацякаюць з аднаго ў другое. Як у кнізе Маргарыты, калі паасобныя навэлы перадаюцца вершамі ў прозе, а паэтычныя ўстаўкі “прызямляюцца” і напаўняюцца сюжэтнасцю.
Вакол такія ж дамы-караблі. У Мінску – яны ідуць па Свіслачы, у Брэсце – па Мухаўцы.
МУХАВЕЦ
Ах, як многа жыве
Незямной тугі
У цёмных звівах вады!
Завірыць бы ёй,
узняцца,
успеніцца б –
ды
закаваная ў берагі.
Аплятае трывала
сухі трыснёг,
сушыць горыччу
змрочны палын.
А зямлю колкі іней
Ужо аблёг,
Цяжка давіць
Нябёсная стынь.
Як тужліва,
са скаргаю
шэпча рака,
як уздыхае яна
ў паўсне…
Зачарпну вады,
намачыўшы рукаў, –
як магу,
суцешу яе.
Гісторыі ў кнізе прыдуманыя і прыгаданыя. Калейдаскапічныя, як само жыццё. Пра шчаслівае і нешчаслівае каханне, нараджэнне і смерць, смех і слёзы, сваркі і сяброўства, пра час які адыходзіць, альбо прымушае інакш паглядзець на мілыя, памятныя сэрцу рэчы.
Кватэра 102.
Аддзяленне пошты тут жа, у двары. Раней можна было свабодна праходзіць праз службовыя дзверы, што, асабліва ў спёку, не зачыняліся. Па шэрым кафелі прабегчы — і ў зале, ля аднаго з акенцаў. Раскоша.
Цяпер часы іншыя, патрабаванні да бяспекі змяніліся, таму праз службовы ход абы-хто не пройдзе. Даводзіцца абыходзіць па вуліцы, ісці пад блакітную з белымі літарамі шыльду «Белпошты». Пад шыльдаю – бо не сцярпець, не дайсці тыя дзвесце метраў да дома – выцягваю з каробачкі пасылкі падарунак. Ракавінкі да магніціка прыклееныя, адна да адной з душою прыладжаныя так, што атрымліваецца лёгкі брыг пад ветразямі. У зваротным адрасе – «Нікалаеў, Украіна».
Калі я казаў пра меланхалічны настрой, то не меў на ўвазе чорную меланхолію. Хутчэй светлую сумоту, якая цэментуе ўражанне ад прачытанага. Так, у мяне ёсць пытанні да паасобных вершаў, значна менш да празаічных урыўкаў (асабліва вылучу ўдарныя канцоўкі), але я не хачу глядзець на гэтую кнігу, як на зборнік, бо для мяне гэта была цэльная гісторыя.
…Я паходжу са сціплага племені
“кніжных дзяцей”,
што раслі на асфальце, далёкія ад грымот.
Кніжны пыл працінаў нас,
уядаючыся да касцей,
калі нас зацягвала вірам чужых прыгод.
У жылах нашых цячэ
з чарнілам змяшаная кроў,
І на свет мы глядзім праз старонкі пажоўклых кніг;
сэрцы нашыя б’юцца ў рытме
адвечных радкоў,
быццам рэхам гукаючыся на іх…
З.Ы.
Наш дом там, дзе сэрца. Праўда ж? – пытаецца ў канцы кнігі адзін кніжны дзіцёнак другога.
Не ведаю, Маргарыта. Бо сэрца, апошнім часам, зусім не на месцы.
